Dünyanın gözü Trump-Şi-Putin görüşmesinde! Taraflar ne bekliyor?
ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Shenzhen'de ilk üçlü görüşmelerini gerçekleştirecek. Atlantic Council uzmanları, görüşmenin taraflar açısından olası sonuçlarını ve ABD'nin müttefiklerinin takip etmesi gereken başlıkları değerlendirdi.
Trump, Putin ve Şi'nin üçlü zirvesinde hangi başlıklar öne çıkacak?
ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Çin'in Shenzhen kentinde bir araya gelecek.
Üçlü zirve, 19 Kasım 2026 Perşembe günü Türkiye Saati ile (TSİ) 09.30'da başlayacak.
Çin yönetimi, üçlü zirveyi "çığır açıcı öneme sahip" olarak nitelendirirken, toplantının gündemindeki başlıkların çeşitliliği ve liderlerin farklı öncelikleri görüşmelerin seyrini belirsiz kılıyor.
Nükleer silahların kontrolü, ticaret, İran ve Rusya'nın Ukrayna'daki savaşı, üç liderin gündeminde bulunması beklenen konular arasında yer alıyor. Ancak tarafların bu başlıklarda ortak bir zeminde buluşup buluşamayacağı henüz net değil.
Atlantic Concuil uzmanları, zirve öncesinde kaleme aldıkları değerlendirmelerde Putin, Şi ve Trump'ın görüşmeden ne beklediğini, nükleer silah kontrolü konusunda hangi seçeneklerin gündeme gelebileceğini ve Avrupa ile Asya'daki ABD müttefiklerinin hangi gelişmeleri izlemesi gerektiğini ele aldı.
Putin üçlü zirveden ne bekliyor?
Atlantic Concuil Avrasya Merkezi Kıdemli Direktörü ve eski ABD'nin Ukrayna Büyükelçisi John E. Herbst'e göre Putin, zirveye oldukça avantajlı bir konumda giriyor. Herbst, Putin'in ve çok sayıda Rus uzmanının Trump yönetiminin Moskova'nın savaş çabalarına fiilen destek verdiğini düşündüğünü belirtiyor.
Bu değerlendirmenin dayanakları arasında Rusya'nın dizel yakıt ihracatını artırmasına yönelik anlaşma, Lindsey Graham yasasındaki yaptırımların kaldırılması, Kiev'in Starlink ve Starshield uydu kapasitelerine erişiminin kesilmesi ve Putin'in önerdiği üçlü görüşmenin kabul edilmesi bulunuyor.
Herbst'e göre Putin'in üçlü işbirliğini gündeme getirmesindeki temel amaç, büyük güçlerin daha küçük ülkelerin geleceğine karar verdiği Yalta benzeri bir düzen oluşturmak. Bu denklemde Ukrayna'nın konumu belirleyici. Putin, Trump'ın Kiev üzerindeki baskısını sürdürmesini sağlamak için Xi'nin desteğinden yararlanmak istiyor.
Trump, Putin'in üçlü görüşme önerisini ilk kez gündeme getirdiğinde Rus ve Çin liderleriyle nükleer silahların kontrolünü konuşmak istediğini söylemişti. Ancak pazartesi günü Asya seyahati sırasında gazetecilere yaptığı açıklamada, nükleer silahların yanı sıra İran ve kendi ifadesiyle "en sevdiği konu" olan Ukrayna'yı da görüşeceğini belirtti.
Herbst, Xi'nin Ukrayna konusunda Putin'e destek verirken bunu daha örtülü bir şekilde yapabileceğini, ancak Moskova'ya yardımcı olmasının muhtemel olduğunu değerlendiriyor. Çin liderinin nükleer silahların kontrolü konusunda görüşmelere istekli olması ise beklenmiyor.
Trump'ı genel olarak destekleyen Wall Street Journal'ın yayın kurulu da üçlü zirve önerisi ilk kez kamuoyuna yansıdığında ABD Başkanı'na görüşmeden kaçınmasını tavsiye etmişti. Gazetenin 15 Kasım tarihli başyazısında, Trump'ın asıl amacının Putin'i yatıştırmak olduğu sonucuna varılmıştı.
Şi, ne görmek ve göstermek istiyor?
Atlantic Concuil Küresel Çin Merkezi Kıdemli Direktörü Melanie Hart'a göre Şi Cinping'in zirveden iki temel beklentisi bulunuyor: Çin'in küresel liderleri bir araya getirme gücünü sergilemek ve görüşmeler sırasında istenmeyen sürprizleri önlemek.
Hart, Pekin yönetiminin Trump'ın Çin liderini Washington'a gelişi sırasında Joint Base Andrews'in pistinde bizzat karşılamasına büyük önem verdiğini belirtiyor. Hart'a göre bu adım, eylül ayında Washington'da düzenlenen zirvede Çin'in elde ettiği en önemli kazanımlardan biri olarak görüldü.
Trump'ın bu kararı diplomatik protokolün dışına çıkarken Pekin açısından Washington'ın Çin'i en yüksek diplomatik saygıyı hak eden eşit bir güç olarak kabul ettiğine ilişkin bir mesaj taşıyordu. Hart, hiçbir ABD başkanının Çinli mevkidaşını daha önce bu şekilde karşılamadığını hatırlatıyor. Trump'ın bu dönemde yalnızca Kral Charles için başka bir devlet yemeği düzenlediğini, ancak İngiliz hükümdarı Joint Base Andrews'e indiğinde pistte bulunmadığını da vurguluyor.
Shenzhen'deki zirve, Şi için benzer bir diplomatik fırsat sunuyor. Çin lideri, ABD ve Rusya başkanlarını Çin topraklarında buluşturarak ülkesinin küresel diplomasinin en üst düzeyinde söz sahibi olduğunu göstermeyi amaçlıyor.
Bu hedef, Çin Komünist Partisi'nin yeni lider kadrosunu belirleyeceği gelecek yılki parti kongresi öncesinde ayrıca önem taşıyor. Kongrede Şi'ye benzeri görülmemiş dördüncü bir dönem verilmesi beklenirken, Çin liderinin 2027'ye mümkün olduğunca yüksek siyasi sermayeyle girmek istediği değerlendiriliyor.
Ancak Pekin'in önceliği yalnızca zirveye ev sahipliği yapmak değil, görüşmenin sorunsuz geçmesini sağlamak. Hart'a göre Çin yönetimi, Trump ve Putin'in Şi'nin yanında yapacağı açıklamalar konusunda son derece hassas. Çinli diplomatlar, liderleri zor durumda bırakabilecek sürprizleri önlemek için toplantının her aşamasını önceden planlamaya çalışıyor.
Bu hazırlık, kendi gündemleriyle hareket eden ve önceden hazırlanmış metinlere bağlı kalmayı tercih etmeyen Trump ve Putin nedeniyle zorlaşıyor. Hart, Pekin'in görüşmenin içeriğinden çok nasıl görüneceğine odaklandığını ve Çin açısından başarılı bir zirvenin sıkı biçimde kontrol edilen bir organizasyon olması gerektiğini belirtiyor.
Trump'ın gündeminde ne var?
Atlantic Concuil Jeostrateji Girişimi Direktörü Andrew L. Peek'e göre zirvenin kısa süre önce planlanmış olması nedeniyle somut anlaşmalardan çok diplomatik görünüm ve gelecekteki görüşmelere emsal oluşturması öne çıkabilir.
Peek, Trump'ın İran konusunu gündeme getirmesinin kesin olduğunu düşünüyor. Bir anlaşmaya varılmasa dahi Şi ve Putin'in İran meselesini Trump ile görüşmesi, Tahran'da rahatsızlık yaratabilir ve Moskova ile Pekin'in İran'la ilişkilerinde soru işaretlerine yol açabilir.
Çin'in bu görüşmelere açık olabileceğini belirten Peek, Pekin'in ABD ile bazı ortak çıkarlara sahip olduğuna dikkat çekiyor. Bu çıkarlar arasında enerji fiyatlarını aşağı çekebilecek Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması ve İran'ın nükleer silah edinmesinin engellenmesi bulunuyor.
Çin, Ortadoğu'da güvenlik sağlayan aktörlerden biri olmayı hedefliyor. Pekin'in bu yaklaşımı, bölgede güvenlik arayan ülkelerin Çin'e yönelmesini de içeriyor.
Trump'ın gündeme taşıyabileceği bir diğer başlık ise stratejik silahlar konusunda üçlü kontrol mekanizması oluşturulması. Çin, daha önce genişletilmiş bir Yeni START anlaşmasına katılmaya karşı çıkmıştı. Ancak nükleer silahların kontrolünün üçlü formatta ele alınması, ileride bu alanda yapılabilecek görüşmeler için bir başlangıç noktası oluşturabilir. Rusya'nın da Çin'in bu sürece dahil edilmesi konusunda ABD ile uzlaşması ihtimaller arasında bulunuyor.
Ukrayna meselesinin de görüşülmesi bekleniyor, ancak Peek'e göre bu başlıkta hızlı bir sonuç alınması daha zor. Çin'in Ukrayna konusundaki çıkarları ABD'den ziyade Rusya'nın hedeflerine yakın duruyor.
Pekin, enerji fiyatlarının düşmesini istese de Rusya'nın taktiksel bir başarı elde etmesini destekliyor. Böyle bir sonuç, Moskova'yı yeniden süper güç konumuna taşımayabilir ancak Rusya'nın Doğu ve Orta Avrupa'daki güvenlik dengeleri üzerinde nüfuzunu korumasına ve prestijini sürdürmesine yardımcı olabilir.
Buna rağmen Çin'in Ukrayna görüşmelerine dahil edilmesi, ileride daha kapsamlı müzakerelerin önünü açabilir. Washington, Moskova'yı Donbas konusundaki tutumunu değiştirmeye, Avrupa güvenliğine ilişkin taleplerini yumuşatmaya veya genel bir çözüm için müzakereye ikna etmek amacıyla Pekin'in desteğine ihtiyaç duyabilir.
Peek'e göre Çin böyle bir katkı karşılığında bazı taleplerde bulunabilir. Savaşın sona ermesi hem Avrupa'nın hem de ABD'nin çıkarına olduğundan, Pekin'in karşılığında isteyeceği bedelin Avrupalıların da katıldığı bir müzakere ortamında ele alınması önem taşıyor. Böylece Avrupa ülkeleri, Çin'in olası taleplerinin maliyetini paylaşma konusunda daha istekli olabilir.
Nükleer silah kontrolünde anlaşma ihtimali düşük
Atlantic Concuil Scowcroft Strateji ve Güvenlik Merkezi İleri Savunma uygulamaları yardımcı direktörü ve yerleşik araştırmacısı Alyxandra Marine'e göre Beyaz Saray, Trump, Putin ve Şi'nin perşembe günkü görüşmesinde ele alınacak başlıklardan birinin dünyadaki nükleer silahların azaltılması olduğunu belirtti.
Trump, nükleer silahsızlanmayı öncelikli konular arasında gösterse de Marine, ABD Başkanı'nın hedefinin nükleer silahların belirli bölgelerden kaldırılmasından ziyade Yeni START benzeri üçlü bir silah kontrol anlaşması oluşturmak olabileceğini değerlendiriyor. Trump, ilk başkanlık döneminde de böyle bir anlaşma arayışına girmiş, ancak Çin'in katılım daveti Pekin tarafından reddedilmişti.
Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü geçen ay yaptığı açıklamada, "Bu aşamada Çin'den sözde üçlü nükleer silahsızlanma müzakerelerine katılmasını istemek ne adil, ne makul ne de gerçekçidir" ifadelerini kullanmıştı.
Pekin, nükleer silah stoklarının ABD ve Rusya'nın cephaneliklerinden çok daha küçük olduğunu vurgulayarak üçlü müzakerelere katılma çağrılarına karşı çıkıyor. Marine, bu farkın gerçek olduğunu ancak Çin'in nükleer kapasitesini hızla genişlettiği mevcut dönemin göz ardı edilmemesi gerektiğini belirtiyor.
Çin, tarihinin en hızlı nükleer silahlanma sürecinden geçiyor ve 2030 yılına kadar binin üzerinde nükleer savaş başlığına sahip olması bekleniyor.
Pekin'in silah kontrolü anlaşmalarına yönelik şüpheci yaklaşımı yeni değil. Çin, ABD ve Sovyetler Birliği'nin Pekin'in nükleer silah edinmesini engellemeye yönelik bir girişim olarak gördüğü 1963 tarihli Sınırlı Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması'na hiçbir zaman taraf olmadı. Marine, bu geçmiş ve mevcut tutum nedeniyle Çin'in nükleer silahların sınırlandırılması konusunda müzakereye yanaşmasının beklenmediğini ifade ediyor.
Putin'in de Şi'yi müzakere masasına getirmek için güçlü bir gerekçesi bulunmuyor. Rusya, geçen yıldan bu yana çok taraflı bir nükleer silah kontrol çerçevesine İngiltere ve Fransa'nın nükleer cephaneliklerinin de dahil edilmesini savunuyor. Moskova'nın olası bir anlaşmaya katılımını ABD'nin Ukrayna konusunda vereceği yeni tavizlere bağlaması bekleniyor.
Bağlayıcı bir anlaşmaya ulaşılamaması halinde taraflar daha sınırlı adımları değerlendirebilir. Washington ve Pekin arasında füze fırlatma bildirimlerine ilişkin bir anlaşma yapılması veya üç ülkenin nükleer patlama testlerini yeniden başlatmama taahhütlerini ortak bir açıklamayla teyit etmesi bu seçenekler arasında bulunuyor.
Ancak Marine, bu sınırlı adımların dahi gerçekleşme ihtimalini düşük görüyor. Trump'ın Shenzhen'den somut bir anlaşmayla ayrılması da beklenen bir sonuç değil.
Avrupa, Ukrayna konusunda ABD ve Rusya arasında anlaşma yapılmasından endişeli
Atlantic Concuil Weiser ailesinin seçkin üyesi ve eski ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Daniel Fried'e göre Avrupa hükümetleri, üçlü zirvede özellikle Ukrayna konusunda kendi katılımları olmadan bir uzlaşmaya varılıp varılmayacağını yakından takip edecek.
Fried, Rusya'nın Avrupa'ya yönelik gölge savaşını ve doğu komşularına yönelik tehditlerini artırdığı bir dönemde Putin'in Trump ve Şi tarafından eşit bir büyük güç lideri olarak kabul edilmesinin Avrupa başkentlerinde şüpheyle karşılanacağını belirtiyor. Rusya'nın son dönemde Estonya'ya yönelik tehditleri de Avrupa'nın güvenlik kaygılarını artıran gelişmeler arasında bulunuyor.
Avrupa'da zirvenin, büyük güçlerin daha küçük ülkelerin geleceğine onların rızası olmadan karar verdiği yeni bir Yalta düzenine dönüşmesinden endişe ediliyor. Bununla birlikte Fried, üçlü nükleer silah kontrolü için güçlü bir müzakere zemini bulunmadığına dikkat çekiyor. Bu nedenle Avrupalı hükümetler, silah kontrolü alanında elde edilebilecek olası bir ilerlemeyi temkinli karşılayabilir ve zirveden büyük açıklamalar çıkmamasını olumlu değerlendirebilir.
ABD başkanlarının geçmişte büyük güçlerin liderleriyle yakın ilişki kurmayı hedeflediğini hatırlatan Fried, eski ABD Başkanı Richard Nixon'ın 1970'lerin başında bu yaklaşımı etkili biçimde uyguladığını belirtiyor. Ancak Fried'e göre Trump, bu stratejiyi diğer politikalarında olduğu gibi aşırıya taşıyor.
Trump'ın özellikle Şi ve Putin'in gücünden etkilendiğini belirten Fried, ABD Başkanı'nın büyük güçleri ayrıcalıklı bir konumda gördüğünü ve uluslararası ilişkilerde belirleyici ölçütün güç olduğuna inandığını ifade ediyor.
Trump'ın yeni genelkurmay başkanı Stephen Miller'ın, dünyanın başlangıcından bu yana "güçle, kuvvetle, iktidarla yönetildiği" yönündeki açıklaması da bu yaklaşımı yansıtıyor. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun yakın tarihli konuşmasında kullandığı "kılıçlı adamlara kanunlardan bahsetmeyi bırakın" ifadesi de Fried'in dikkat çektiği diğer mesajlar arasında yer alıyor.
Fried'e göre 20. yüzyılda bu tür bir yaklaşımın hangi sonuçlara yol açtığını bilen Avrupa ülkeleri, Trump'ın büyük güç gerçekçiliğine dayanan dış politika anlayışını endişeyle izliyor.
Ukrayna, yeni bir büyük güç pazarlığının parçası olmaktan çekiniyor
Atlantik Konseyi Avrasya Merkezi Misafir Kıdemli Araştırmacısı ve Amerika'nın Sesi Doğu Avrupa Bürosu eski şefi Myroslava Gongadze'ye göre üçlü zirve, Ukrayna açısından güçlü devletlerin daha küçük ülkelerin geleceğini belirlediği geleneksel güç siyasetinin henüz sona ermediğini gösteren rahatsız edici bir gelişme.
Ukraynalılar, bu tür düzenlemelerin sonuçlarını kendi tarihlerinden biliyor. 1945'te Yalta'da alınan kararlar, Ukrayna halkının rızası olmadan ülkenin geleceğini ve sonraki nesillerin kaderini etkiledi. Bugün Kiev'deki temel endişe, Ukrayna'nın yeni bir küresel güç dengesi pazarlığında yeniden müzakere konusu haline gelmesi.
Trump'ın Putin ve Xi ile Ukrayna'yı görüşme niyeti de bu kaygıyı artırıyor.
Gongadze, Putin'in Rusya'nın büyük güç olarak tanınmasını ve Moskova'nın etki alanının kabul edilmesini istediğini belirtiyor. Trump ise bedeli ne olursa olsun büyük güçler arasında anlaşmalar yapılmasına odaklanıyor.
Çin'in stratejik çıkarları ise Rusya ve Batı arasındaki savaşın devam etmesinden farklı biçimlerde etkileniyor. Uzayan savaş, Rusya'yı zayıflatırken Avrupa'yı yıpratıyor ve ABD'nin dikkatini Hint-Pasifik bölgesinden uzaklaştırıyor. Giderek Çin'e bağımlı hale gelen Rusya ve kendi içinde bölünmüş bir Batı, Pekin'in küresel konumunu güçlendiriyor.
Çin, Rusya'nın toprak kazanımına dayalı saldırganlığını açıkça desteklemekten kaçınsa da Moskova'ya önemli ekonomik ve siyasi destek veriyor.
Gongadze, Ukraynalıların yalnızca tarihin yeniden yaşanmasını beklemediğini vurguluyor. Ukrayna halkı, yıllardır büyük güçlerin kendi kaderleri üzerinde karar verme anlayışına direniyor ve geleceğini belirleme hakkını savunmak için ağır bir insani bedel ödüyor.
Ukrayna'nın direnişi, kendisini savunmaya kararlı bir ülkenin geleceğinin en güçlü devletler tarafından dahi tek taraflı biçimde belirlenemeyeceğini gösteriyor.
Hint-Pasifik ülkeleri ABD'nin ittifak taahhütlerini izleyecek
Atlantik Konseyi Scowcroft Strateji ve Güvenlik Merkezi Hint-Pasifik Güvenlik Girişimi Misafir Kıdemli Araştırmacısı ve eski Pentagon ile Savunma İstihbarat Teşkilatı yetkilisi Rick Hoehne'ye göre ABD, Çin ve Rusya liderlerinin ilk kez üçlü formatta bir araya gelmesi, Washington'ın Hint-Pasifik bölgesindeki müttefikleri ve ortakları açısından belirsizlik yaratacak.
Bununla birlikte Hoehne, görüşmelerden önemli anlaşmalar veya somut sonuçlar çıkmasını beklemiyor. Çin Dışişleri Bakanlığı zirveyi "dünya barışını korumak ve büyük güçler arasındaki ilişkilerde stratejik istikrarı teşvik etmek" amacıyla düzenlenen bir buluşma olarak tanımladı. Ancak Hoehne'ye göre üç ülkeyi birbirinden ayıran dünya görüşleri ve stratejik çıkarlar, bu hedefe ulaşılmasını zorlaştırıyor.
ABD'nin Asya'daki müttefikleri, kendilerinin taraf olmadığı zirvede alınabilecek kararlar konusunda kaygı duyacak. Hoehne, ittifak ilişkilerinde sıkça karşılaşılan terk edilme veya müttefiklerin istemedikleri bir çatışmaya sürüklenmesi endişelerinin bu tür görüşmelerde de gündeme geleceğini belirtiyor.
Bölge ülkelerinin kaygıları farklı başlıklarda yoğunlaşıyor:
-Tayvan, ABD'nin askıya aldığı silah satışlarının geleceğini takip ediyor.
-Japonya, Rusya ile Çin arasındaki stratejik yakınlaşmadan endişe duyuyor.
-Güney Kore, Kuzey Kore'nin nükleer silah kapasitesindeki gelişmeleri ve Pyongyang'ın Rusya ile güçlenen ilişkilerini izliyor.
-Filipinler, Güney Çin Denizi'ndeki çok sayıda anlaşmazlığın seyrine odaklanıyor.
Bu ülkelerin tamamı ABD ile Çin arasındaki ilişkilerin istikrarlı olmasını istiyor. Ancak Hoehne'ye göre bu istikrarın caydırıcılık kapasitesinin zayıflaması pahasına sağlanması kabul edilebilir değil.
Bu nedenle Shenzhen'deki zirvenin sonuçlarından bağımsız olarak, ABD'nin Hint-Pasifik müttefikleriyle yapacağı takip görüşmeleri önem taşıyor. Bu temasların, Washington'ın bölgedeki stratejik yaklaşımının tutarlılığını koruması ve kolektif savunmaya yönelik taahhütlerini yeniden teyit etmesi açısından belirleyici olması bekleniyor.