Savaşta motorin fiyatları neden daha çok fırladı? New York Times araştırdı

Güncel motorin fiyatları 70 TL'nin üzerinde

Savaşın başlamasından bu yana, Türkiye'de akaryakıt fiyatları küresel enerji piyasalarındaki dalgalanmalar ve döviz kuru hareketlilikleri nedeniyle rekor seviyelerde artış gösterdi. Bu dönemde benzin ve motorin fiyatları, uygulanan vergi düzenlemeleri ve arz maliyetlerinin etkisiyle zamlandı. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) ve sektör temsilcilerinden alınan güncel verilere göre, bugün itibarıyla Türkiye genelinde bir litre benzinin ortalama fiyatı 63 TL seviyelerinde seyrederken, bir litre motorinin fiyatı ise 70 TL'nin üzerine yerleşmiş durumda.

Uzmanlar, küresel petrol varil fiyatlarındaki belirsizliklerin ve döviz kurunun, pompa fiyatlarını önümüzdeki süreçte de doğrudan etkilemeye devam edeceğini öngörüyor.

ABD'de de durum farklı değil

Savaşın küresel petrol arzını sekteye uğratmasıyla dizel fiyatları benzine göre çok daha hızlı arttı. ABD'de bir galon dizelin ortalama fiyatı yaklaşık yüzde 45 artarken, bir galon normal benzinin fiyatı yaklaşık yüzde 35 arttı. Federal bir araştırma kurumu olan Enerji Bilgi İdaresi, ortalama dizel fiyatlarının bu ay galon başına 5,80 doların üzerine çıkmasını bekliyor. Kurum, benzinin ortalama fiyatının ise galon başına 4,30 dolar olacağını belirtti.

Dizel yakıta bağımlı ulaşım sektörü için ciddi sonuçlar doğurabilecek bu durumu New York Times ele aldı.

Dizel fiyatları neden bu kadar hızlı yükseldi?

Savaş öncesinde zaten dar olan arz dengesi, Basra Körfezi kaynaklı ihracat akışındaki zayıflama ile birlikte kritik eşik seviyesinin altına inerken, rafineri uyumsuzlukları ve bölgesel ticaret kısıtlamaları fiyatları yukarı yönlü baskıladı.

Enerji analistlerine göre, dizel ve jet yakıtı segmenti, benzin piyasasına kıyasla çok daha sınırlı ikame imkanına sahip olması nedeniyle şoklara karşı yapısal olarak daha hassas. Rabobank Küresel Enerji Stratejisti Joe DeLaura, “Piyasa benzin tarafında görece dengeli kalırken, dizel, jet yakıtı ve fuel oil segmentlerinde belirgin bir arz açığı var” değerlendirmesini yaptı.

TD Cowen enerji analisti Jason Gabelman ise mevcut koşulları “zaten dar bir piyasada arz kaybı” olarak tanımlayarak, özellikle Çin’in ihracat kısıtlamalarının küresel dengeyi yeniden kurma kapasitesini sınırladığını belirtti. Gabelman’a göre Çin’in rafineri kapasitesi teorik olarak açığı kısmen dengeleyebilse de, savaş sonrası dönemde iç arz güvenliğine öncelik verilmesi bu rolü zayıflatıyor.

Dizel ve benzin arasındaki farklar neler?

Dizel ve benzin, aynı ham maddeden, ham petrolden üretilmelerine rağmen küresel enerji piyasasında iki farklı fiyat rejimi gibi hareket ediyor.

Rafineriler de bu iki ürünü aynı anda ve esnek şekilde sınırsız biçimde üretebilen tesisler değil. Ham petrol, karmaşık ısı ve kimyasal işlemlerle farklı fraksiyonlara ayrılır ve tesisin teknik tasarımı hangi ürünün ne kadar üretileceğini büyük ölçüde belirliyor. Bu nedenle rafineriler bir ürünü artırdığında diğerinden feragat etmek zorunda kalır. Enerji analistlerine göre bu yapı, özellikle dizel tarafında arz esnekliğini sınırlayan temel faktörlerden biri olarak öne çıkıyor. Ayrışma, yalnızca kullanım alanlarından değil, rafineri sisteminin teknik sınırlarından kaynaklanıyor. Benzin daha hafif hidrokarbonlardan elde edilip ağırlıklı olarak binek araçlarda kullanılırken, dizel daha ağır moleküler yapıya sahip olduğu için kamyonlar, tarım makineleri ve sanayi ekipmanları gibi yüksek tork gerektiren alanlarda kritik rol oynuyor.

Ek olarak kamyonları, traktörleri ve diğer ağır ekipmanları çalıştıran dizel yakıta kıyasla benzin, litre başına daha az enerji içeriyor.

Motorin normalde de daha mı pahalı?

Türkiye'de durum, ABD'dekinden yapısal olarak farklı ve daha değişken bir seyir izliyor. ABD'de genellikle dizelin (motorin) benzinden daha pahalı olması, rafineri süreçleri ve ağır vasıta talebinin yanı sıra vergilendirme yapısındaki farklılıklardan kaynaklanan "kalıcı" bir eğilimken Türkiye'de ise bu makas, küresel piyasa koşullarına ve iç talebe göre dönem dönem değişiyor. Yine de motorin, genellikle (savaş dönemi dışında da) benzinden daha yüksek veya ona çok yakın bir fiyattan satılıyor.

Fiyatlar ne zaman düşecek?

Uzmanlara göre dizel taşımacılığındaki lojistik kısıtlar da fiyat oynaklığını artıran bir diğer unsur. Boru hattı kapasitesindeki sınırlamalar ve bölgesel dağıtım farklılıkları, aynı ülke içinde bile fiyatların ayrışmasına neden olabiliyor. Bu durum, dizel piyasasını yalnızca küresel değil aynı zamanda yerel ölçekte de parçalı bir yapıya dönüştürüyor.

Mevcut koşullar altında enerji analistleri, dizel fiyatlarının kısa vadede hızlı bir normalleşme göstermesini beklemiyor.