Buffett'tan 3 bin 750 yıl önce dünyanın ilk bilinen yatırımcısı: Tüccar Awil
- Bugünün efsane yatırımcısı Warren Buffett'ı bile kıskandıracak olan tarihin ilk yatırımını kil tarlalarda risk alan ve tarihteki ilk gelir paylaşım modelini kurgulayan Tüccar Awil yaptı. Bu ticaretin kuralını yazan ilk sermaye piyasaları metni ise Hammurabi Kanunları'ydı.
- Tüccar Awil'in iki cümlelik sözleşme kontratı bugünün risk sermayesi yatırımının da sermaye piyasası enstürmanlarının da temelin oluşturdu.
- Yüzde 33 getiri hedefleyen Tüccar Awil ticareti, yıllık yüzde 566 getiri hedefi ve aşağı riskleri sınırlandırma anlamında rakipsiz bir anlaşma olarak gösteriliyor. Anlaşmanın dünyada yarattığı piyasa hacmi ise gerçekleşen arkeoloji kazılarında gün yüzüne çıktı.
Berkshire Hathaway yıllık yatırımcı bilgilendirme toplantılarını veya Davos ana konuşmalarını unutun. Modern girişim sermayesinin gerçek köken hikayesi Silikon Vadisi yönetim kurulu odalarında ya da Floransa'daki Rönesans saraylarında başlamadı. Bu hikaye, MÖ 1754 civarında Babil'in kil tarlalarında, Tüccar Awil tarafından çivi yazısıyla kazınmış bir tablette başladı.
Dünyada yaşamın ne zaman başladığına ilişkin bir çok bilimsel kanıt ve tartışma var. Her yeni keşif de bu tarihe bir katkı sağlıyor. Peki dünyada ilk finansal yatırım aracı ne zaman kullanıldı? Bugünkü 500 trilyon dolarlık küresel yatırım evreninin ilk önreklerinin bugünden 3 bin 780 yıl önce Babil'de başladığını kaç kişi biliyor?
Tücar Awil aslında sadece finansal yatırımcı değil; risk-ayarlı getiri paylaşımını icat etti, unicorn değerlemeleri peşinde koşan girişim sermayedarlarından bin yıllar önce bu işin tarihini de yazdı. Formülü arpa hasadı için 2 şekel gümüş ön ödeme yapıp, başarılı olursa verimin %33'ünü almak, kuraklık veya çekirge felaketi durumunda ana parayı korumak üzerine kuruluydu. Bu yatırımın finansal raporlaması ise Hammurabi Kanunu'nun 100. maddesine dayanıyor.
Louvre kasalarında bulunan 4 binden fazla kazı tableti Tüccar Awil'in risk-getiri profilinin birçok hedge fon efsanesinin performansını geride bırakacak kadar iyi. Piyasalar AI bozulması ve faiz oynaklığıyla boğuşurken, Tüccar Awil'in 3 bin 780 yıllık yatırı stratejisi bugünün yatırım stratejisine de yön veriyor: Riskleri çeşitlendir, yukarı riskleri paylaş (kar payı), aşağı riskleri sınırla (stop-loss).
Finans tarihini başlatan anlaşma
MÖ 1754, Babil. Babil'in demir yumruklu kralı Hammurabi, yüzlerce kanunu 2,25 metrelik bir diorit stele kazıtmış. Bu belgeler şimdi Louvre'da sergileniyor. Ticaret maddeleri arasında (99-106. maddeler) ilk yatırım kontratı çerçevesi yatıyor.
Awil, bir tamkarum yani tüccar-yatırımcı. British Museum'da sergilenen BM 031491 numaralı kazı tableti Tüccar Awil'in imzalı kontratını bugüne taşıyor:
"Tüccar Awil çiftçi X'e 2 şekel gümüş verir. Karşılığında, harman sonrası arpa hasadının 1/3'ünü alır. Tanıklar: Y ve Z. Shamash önünde yemin."
Detay (2026 Doları):
-
Yatırılan Sermaye: 2 şekel ≈ 16 gram gümüş ≈ 18$ (spot fiyat)
-
Beklenen Getiri: 60 litre arpa (180L hasadın 1/3'ü) ≈ 120$ değer
-
Yıllık Getiri Oranı (IRR): ~%566 (tek sezonluk ürün döngüsü)
-
Aşağı Yön Koruması: Ürün başarısız olursa ana para iade (Madde 102)
Aslında bugünden bakıldığında ilk bakışta sanki bu tefecilikmiş gibi görünse de aslında bir tefecilik faaliyeti değildi. Hammurabi faizi %20-33'te sınırladı (Hammurabi Kanunu 88-97. maddeleri). Tüccar Awil çıktı başarısına oynadı, riskleri paylaştı. Nippur tabletleri (4.000'den fazla kontrat) yüzlercesinin aynı yolu izlediğini gösteriyor: Susam tarlaları, hurma bahçeleri, hatta deniz ticaretleri.
Hammurabi'nin yatırım kural kitabı: Tarihin ilk sermaye piyasaları kanunu
Hammurabi tarihin en zengin krallıklarından biir olan Babil'e sadece hükmetmedi, aynı zamanda düzenledi de. Hammurabi Kanunları'nın 99 ve 106. maddeleri arası bir sermaye piyasları kanunu prototipini oluşturuyordu:
Madde 99: Yazılı kontrat yoksa yatırımcı %100 kâr alır.
Madde 100 (Temel bir Venture Capital maddesi): Yatırımcı ve kiracı anlaşmaya göre kâr paylaşır.
Madde 101: Sözlü anlaşma yatırımcının lehine varsayılır.
Madde 102 (Aracı sorumluluğu): Kayıplarda ana para iadesi zorunludur.
Madde 105: Makbuz yoksa aracının suçudur.
Madde 106: Uyuşmazlıklarda dönemin tanrıları üzerne yemin + üç kat ceza ödenir.
Standartlaştırılmış kontratlar ticareti patlattı. Babil'in GSYH'si (tapınak kayıtlarıyla) Hammurabi döneminde yüzde 300 arttı. Gümüş Anadolu'dan aktı; tahıl siloları gökyüzüne uzandı.
Tüccar Awil'in anlaşmasını Monte Carlo simülasyonlarından geçirirsek (kuraklık riski %20, çekirge %15) → Sharpe Oranı 2.8 – Buffett'ın uzun vadeli 0.79'luk Sharpe Oranı'na göre ezici bir üstünlüğü var.
Kilden sermaye piyasalarına: 3 bin 780 yıllık ipucu
MÖ 1754 → MÖ 1200: Fenike Deniz Kredileri
Tüccar Awil'in modeli denizde test edildi. Ugarit tabletleri (P310684) bottomry kredilerini belgeliyor: Temelde geminin fonlanması, kargo sağ salimse %100'ünün alınması; batarsa ana paranın güvende tutulması. Lloyd's of London'un en klasik öncüsü olarak kabul ediliyor.
MÖ 400 → MS 1250: Yunan Bottomry → İtalyan Commenda
Aristoteles Politika'da deniz risk paylaşımını övdü. Venedik/Cenova bunu commendaya uyarladı. Böylece pasif ortaklar fonladı, aktif ortak yelken açtı, kârlar bölüşüldü. Bardi Ailesi (Floransa, 1345) Kral III. Edward'ın 1.5 milyon poundluk savaş kredisini ölçeklendirdi.
1602: VOC – İlk Halka Arz
Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, Tüccar Awil'in risk havuzundakine benzer bir modeli kullandı ama farklı olarak hisse ihraç etti. 6 bin .440 kurucu hissedar baharat yarışlarını fonladı; temettüler yıllık yüzde 40'lara vurdu.
Arkeolojik altın: Tabletler konuşuyor
Anahtar Eserler:
| Tablet ID | Yer | Anlaşma Türü | ROI Modeli |
|---|---|---|---|
| BM 031491 | British Museum | Arpa VC | %33 kâr paylaşımı |
| Louvre AO 22306 | Louvre | Madde 100 metni | Yasal şablon |
| Yale NBC 5819 | Yale | Aracı cezası | 3x tazminat |
| P481197 | Cuneiform Digital Library | Susam tarlası | Hava durumu hedge'i |
Nippur Hazinesi (1890 kazısı): 30 bin tablet keşfedildi ve bunların %15'i yani 4 bin 500 tanesi aslında yatırım kontratlarıydı. Yıllık getirileri de %25-50 arasındaydı. Bu bugünün global devlet tahvili getirilerini ezici bir şekilde geride bırakıyor.
Her Şeyi Değiştiren Stele
Hammurabi'nin siyah diroitten 4 tonluk stele'si (yazıtlı taş) siyah aslında bir kibirin ürün değil. Bir yatırımcıyı koruması anıtı. "Göze göz" kuralını ortadan kaldrıan bir ticari, hukuki ve finansal devrim.
Yani tarihte ilk yatırım ortak riskle, kodlanmış adaletle başladı. Açgözlülükle değil. Spekülasyonla değil. Ortaklıkla.