İkinci el kitap satışları patlama yaptı: İşin arkasında yapay zeka mı var?

Binlerce kitap toplu olarak satın alınıyor

İkinci el kitap piyasasında son aylarda alışılmadık bir hareketlilik yaşanıyor. İngiltere başta olmak üzere farklı ülkelerdeki bağımsız kitapçılar, normal satış hacimlerinin çok üzerinde toplu siparişlerle karşılaşırken, satın alınan kitapların nereye gönderildiği konusunda belirsizlik yaşanıyor.

BBC'de yer alan bir habere göre, Northumberland'daki Barter Books'un sahibi Stuart Manley, normal bir haftada 2 bin ila 3 bin kitap sattıklarını ancak kısa süre önce Kanadalı bir şirketten gelen tek bir siparişin yaklaşık bir haftalık satış hacmine ulaştığını belirtti.

Manley, 30 yıldır ikinci el kitap ticareti yaptığını ve daha önce buna benzer bir durumla karşılaşmadığını söyledi.

Benzer siparişlerin dünyanın farklı bölgelerindeki kitapçılardan da geldiği bildiriliyor. Satın alınan kitapların nihai varış noktası bilinmese de, sektör temsilcileri bu hareketliliğin yapay zeka şirketlerinin eğitim verisi ihtiyacıyla bağlantılı olabileceğinden şüpheleniyor.

Şüphelerin odağında yapay zeka eğitimi var

İkinci el kitap satışlarındaki olağandışı artışın yapay zeka sektöründeki büyümeyle bağlantılı olabileceği düşüncesi, ABD'de görülen bir telif hakkı davasının ardından daha fazla gündeme geldi.

2025 yılında bir ABD mahkemesi, Anthropic'in yapay zeka sistemlerini eğitmek amacıyla kitapları kullanmasının telif hakkı yasasını ihlal etmediğine hükmetti. Yargıç William Alsup, şirketin kitapları kullanımını "son derece dönüştürücü" olarak değerlendirdi.

Üç yazarın Anthropic'e karşı açtığı dava kapsamında görülen süreçte, mahkeme belgelerinin geçtiğimiz ay gizliliğinin kaldırılmasıyla, şirketin Claude adlı yapay zeka sohbet robotunun eğitimi sırasında kitapların imha edildiği de ortaya çıktı.

Anthropic ise Claude'un kamuya açık internet verileri, ticari olarak edinilmiş veri kümeleri ve şirket tarafından oluşturulan verilerin bir karışımıyla eğitildiğini açıkladı. Şirket, veri toplama programlarının nadir veya antika kitapları satın alıp imha etmediğini belirtti.

Buna rağmen kitapların yapay zeka eğitimi için satın alınması ve ardından imha edilmesi ihtimali, ikinci el kitapçılarında etik tartışmaları beraberinde getirdi.

Kuzey Londra'daki Walden Books'un sahibi David Tobin, uzun süredir satılmayan bazı kitapların nihayet alıcı bulmasının olumlu olduğunu ancak bu kitapların daha sonra yok edilmesinin üzücü olacağını söyledi.

"Panama Projesi" ve yıkıcı tarama

Anthropic davasına ilişkin belgelerde, eski kitapların dijitalleştirilmesini amaçlayan şirket içi projenin "Panama Projesi" olarak adlandırıldığı ortaya çıktı.

Belgelerde projenin hedefi, dünyadaki tüm kitapların "yıkıcı şekilde taranması" olarak tanımlandı.

Yıkıcı tarama yöntemi, kitapların endüstriyel ölçekte dijitalleştirilebilmesi için özel tesislere gönderilmesini ve burada kitapların fiziksel olarak parçalanmasını içeriyor. Kitabın sırtı çıkarıldıktan sonra sayfalar yüksek hızda taranıyor, geriye kalan fiziksel parçalar ise geri dönüştürülüyor.

Manley, Panama Projesi'nin kendisi açısından yeni bir isim olduğunu ancak benzer bir projenin varlığına ilişkin tartışmaların ikinci el kitapçılarının oluşturduğu çevrelerde uzun süredir devam ettiğini söyledi.

Bununla birlikte Manley, sattıkları kitapların başka yapay zeka şirketleri tarafından aynı veya benzer amaçlarla satın alındığına dair doğrudan bir bilgiye sahip olmadığını belirtti.

Siparişlerin içeriğinin de belirli bir konuya odaklanmadığı ifade ediliyor. Kitapçılardan alınan eserler arasında anlaşılması güç Latince metinlerden kovboy romanlarına kadar geniş bir yelpaze bulunuyor.

Uzmanlar, bu çeşitliliğin yapay zeka eğitimine işaret edebileceğini belirtiyor. Özellikle alışılmadık ve nadir metinlerin, üretken yapay zeka sistemlerinin temelini oluşturan büyük dil modellerinin eğitiminde yeni veri kaynakları sağlayabileceği değerlendiriliyor.

İngiltere'de telif kuralları farklı

Oxford Üniversitesi'nde fikri mülkiyet uzmanı Profesör Emily Hudson, İngiltere'deki telif hakkı kurallarının ABD'deki uygulamalardan farklı olduğunu belirtiyor.

Hudson'a göre, İngiltere'de bir eğitim kütüphanesi oluşturulması ve bu materyallerin yapay zeka eğitimi amacıyla kopyalanması, genel olarak telif hakkı sahibinin iznini gerektiren işlemler kapsamında değerlendiriliyor.

Bu nedenle yapay zeka şirketlerinin kitapları satın alarak dijitalleştirmesi ve eğitim süreçlerinde kullanması, ABD'deki uygulamadan farklı bir hukuki çerçeveyle karşı karşıya kalabilir.

Kitapçıların etik ikilemi

İkinci el kitapçıları açısından durum yalnızca ticari bir fırsattan ibaret değil. Bazı işletmeler, yıllardır satılmayan kitapların toplu şekilde satılmasını olumlu karşılıyor ancak eserlerin yalnızca dijital içerik elde etmek amacıyla satın alınarak yok edilmesi ihtimali konusunda endişe taşıyor.

Edinburgh'deki McNaughtan's kitapçısının sahibi Derek Walker, yakın zamanda yayımlanmış ve yalnızca 100 kopyası basılmış bir akademik kitabın piyasada nadir hale gelebileceğini, ancak bunun bir kopyasının imha edilmesinin büyük bir kayıp olmayabileceğini belirtti.

Buna karşılık Walker, 18. yüzyıldan kalma ve günümüze yalnızca tek bir örneği ulaşmış bir kitabın imha edilmek üzere satın alınmasının çok daha ciddi bir kayıp olacağını söyledi.

Manley ise kitapların geri dönüştürülmesinin, özellikle artık tüketicilerin raflarında görmek istemediği ve yıllardır satılmayan çok sayıda kitap açısından makul bir çözüm olabileceğini belirtti.

İkinci el kitap piyasasındaki olağandışı toplu alımların arkasında hangi şirketlerin bulunduğu ve satın alınan kitapların ne amaçla kullanıldığı ise henüz netlik kazanmış değil.